Ontstaan, risico's en regulering
De aanwezigheid van staalslakken in de leefomgeving brengt diverse risico’s met zich mee, zowel voor directe omwonenden als voor het bredere ecosysteem. Tata Steel voert een intensieve lobby om dit giftige en risicovolle afvalproduct te kunnen verkopen als ‘circulaire bouwstof’.
In deze factsheet zetten we de feiten over staalslakken op een rijtje.
Wat is staalslak?
Staalslak is een steenachtig restproduct dat overblijft bij de staalproductie. Het ontstaat op de plek waar ruwijzer wordt omgezet in staal.
Bij Tata Steel in IJmuiden is dit in de oxystaalfabriek, in het Engels Basic Oxygen Furnace (BOF). Staalslak uit deze fabriek wordt daarom BOF-slak genoemd. Een andere gangbare benaming is LD-slak, vernoemd naar de Linz-Donawitz methode die in de oxystaalfabriek wordt gehanteerd. Hierbij worden onzuiverheden uit het ruwijzer gehaald met behulp van zuurstof en kalk. Ze vormen een vloeibare laag bovenop het gevormde staal, die wordt afgetapt en afgekoeld. Het geheel stolt en wat rest is een soort steenachtige drol: staalslak.
BOF-slak: chemische samenstelling
BOF-slak bestaat voornamelijk uit calciumoxide (CaO), siliciumdioxide (SiO₂), aluminiumoxide (Al₂O₃) en magnesiumoxide (MgO). Van het calciumoxide is een deel ongebonden: ‘ongeblust’ kalk. Daarnaast bevat het vaak significante hoeveelheden zware metalen zoals chroom, mangaan, lood en zink, afhankelijk van het gebruikte erts en het precieze productieproces.
Risico’s verwerking staalslak
Een cruciaal aspect van BOF-slak is de reactie met water. Als het in aanraking komt met water, reageert ongeblust kalk in de slak met water tot calciumhydroxide. Deze exotherme reactie leidt tot een toename in volume, waardoor het materiaal uitzet. Daarnaast heeft het een sterke verhoging van de pH-waarde tot gevolg (tot 11-12). Door deze combinatie van factoren kunnen zware metalen vrijkomen (‘uitlogen’) en in het grond- en oppervlaktewater terechtkomen. Dit verstoort ecologische evenwichten in de bodem.
Niet circulair
Hoewel Tata Steel haar staalslakken graag presenteert als ‘circulair’ materiaal dat ingezet kan worden in de bouw, is deze classificatie controversieel. Het gebruik van staalslakken als bouwstof komt vaak neer op het verplaatsen van een afvalstroom naar de openbare ruimte zonder adequate afdekking of monitoring. De term ‘circulair’ impliceert een gesloten kringloop, terwijl in werkelijkheid vaak sprake is van een simpele ‘lineaire’ afvalstroom. Met potentieel langdurige milieuschade tot gevolg.
Naast het uitlogingseffect bij contact met regen- of oppervlaktewater, brengt staalslak ook een risico met zich mee als het onafgedekt is opgeslagen. In dit geval kan stof opwaaien en fijnstof vormen dat zware metalen en kalkdeeltjes bevat. Dit is een direct inhalatiegevaar voor mens en dier in de omgeving.
Niet elke slak is staalslak
Staalslakken zijn niet de enige slakken die ontstaan bij het staalproces in IJmuiden. Uit de hoogovens komt bijvoorbeeld ook slak. Hoogovenslak is niet zo schadelijk als de BOF-slak: het bevat geen vrij kalk en minder zware metalen. Hoogovenslak wordt ingezet als circulaire bouwstof in de cementsector, wat hier zorgt voor een flinke reductie in CO₂-emissies.
EAF-slakken: een nog groter risico?
Volgens de plannen in de intentieverklaring (het concept voor de maatwerkafspraak) gaat Tata Steel nieuwe installaties neerzetten voor een deel van haar staalproductie. De oxystaalfabriek blijft actief voor het oude deel. In het nieuwe deel wordt deze vervangen door een elektrische vlamboogoven (Electric Arc Furnace, EAF), die gevoed wordt met direct gereduceerd ijzer (DRI) uit een eveneens nieuw te bouwen Direct Reduction Plant (DRP). Ook in de vlamboogoven ontstaat staalslak: EAF-slak.
Schadelijkheid EAF-slak
Doordat de processen in de BOF en de EAF verschillen, hebben de slakken een andere samenstelling. In EAF-slakken zit over het algemeen minder calciumoxide (CaO) en meer mangaanoxide (MnO) en chroom(III)oxide (Cr₂O₃). De mogelijke effecten van uitloging van de EAF-slak moeten nog in detail onderzocht worden, maar zijn potentieel nog schadelijker dan die van de BOF-slak.
EAF+DRI = meer slak
Als in de EAF alleen DRI wordt gebruikt om staal te produceren, neemt de hoeveelheid staalslak met 50% toe ten opzichte van de hoeveelheid slak uit de oxystaalfabriek. Er zal echter ook altijd een deel schroot (een verzamelnaam voor verschillende soorten gerecycled staal) worden toegevoegd. Over het algemeen geldt dat hoe meer schroot men toevoegt, hoe minder slak er ontstaat. Zoals de plannen nu voorliggen, zal er tot 30% schroot gebruikt worden. Dit komt neer op tot 40% meer staalslak uit de EAF ten opzichte van de oude route. Daarnaast moet bij schrootgebruik in de EAF nog meer rekening worden gehouden met de uitstoot van zware metalen.
Nog een slak: ROZA
Een slak die ontstaat bij weer een ander deel van het staalproces is de ROZA-slak. Deze ontstaat in ontzwavelingsinstallaties, waar zwavel wordt verwijderd uit ruwijzer. Als vloeibare ROZA-slak te vroeg wordt gestort, kan het hierin aanwezige koolstof ontsnappen en grafietwolken vormen. Deze grafietregens hebben de directe omgeving rondom het terrein in IJmuiden al vele malen bedekt met zwart stof. Dit gebeurde voor het laatst meermaals in 2018 en 2019 (zie ook de tijdlijn). Inmiddels is duidelijk er meerdere verbindingen in het grafietstof zitten die schadelijk zijn voor de gezondheid.
Gezondheids- en milieurisico's
De aanwezigheid van staalslakken in de leefomgeving brengt diverse risico’s met zich mee, zowel voor directe omwonenden als voor het bredere ecosysteem.
Gezondheid omwonenden
Staalslakken hebben een negatieve impact op de gezondheid van omwonenden. Zowel rondom het Tata-terrein in IJmuiden als op meerdere locaties waar staalslak is gestort (zoals Eerbeek en Spijk) is sprake van verschillende gezondheidsklachten. Deze variëren van acute symptomen zoals bloedneuzen, geïrriteerde ogen en luchtwegklachten tot langdurige risico’s op hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker (longkanker, asbestkanker).
Milieueffecten
In zoetwatersystemen, zoals de locatie in Eerbeek, kan de hoge pH van uitloogwater leiden tot massale sterfte van organismen die er leven. De langetermijneffecten van zware metalen in de bodem kunnen decennia (tot wel 80 jaar) na de depositie nog merkbaar zijn.
Tata Steels staalslaklobby
Om te overleven als bedrijf, is het absoluut noodzakelijk dat Tata Steel haar giftige staalslakken kan blijven afzetten. In de intentieverklaring is expliciet als voorwaarde opgenomen (art 15.4c) dat de Nederlandse overheid geen extra maatregelen mag opleggen ten opzichte van EU-regelgeving.
Dat is saillant, want de regulering van staalslakken in Nederland zwabbert al decennia en wordt sterk beïnvloed door de lobby van Tata Steel.
Zo stopte Rijkswaterstaat in 2009 met het gebruik van staalslakken, omdat ze problemen veroorzaakten zoals scheuren in het wegdek en ernstig vervuild water in sloten in de omgeving. Maar in 2017 besloot hun eigen Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat op verzoek van Tata Steel dat staalslakken als ‘bijproduct’ en niet als ‘afval’ moesten worden beschouwd, waardoor ze als bouwstof konden worden ingezet zonder strenge afvalvergunningen. Dit oordeel werd onmiddellijk juridisch betwist door burgers en NGO’s, die stellen dat staalslakken vanwege de toxiciteit en het uitlooggedrag als afvalstof moeten worden aangemerkt.
Na politieke en juridische druk werd in juli 2025 een gedeeltelijk verbod van een jaar op staalslakken afgekondigd vanwege de gezondheidsrisico’s. Nieuwsuur ontdekte dat de destijds verantwoordelijk staatssecretaris in eerste instantie aanstuurde op een totaalverbod. Na lobby vanuit Tata werd dit teruggeschroefd naar een verbod op slechts een deel van de toepassingen met staalslakken. Onderzoek wijst uit dat dit deelverbod niet zorgt voor een significante verbetering van de veiligheid.
Gemeenten hebben volgens de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) en de Grondstoffenwet de plicht om burgers te beschermen tegen gezondheidsrisico’s. Desondanks ontvingen gemeenten vlak voor het kerstreces van 2025 een niet openbare brief, waarin werd medegedeeld dat zij geen verboden op staalslakken mogen opleggen. Gemeenten zijn echter weldegelijk bevoegd om vergunningen te weigeren of specifieke eisen te stellen aan de opslag en toepassing, zeker wanneer de staat faalt in bescherming.
In april legde de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) een last onder dwangsom op aan Tata Steel: het bedrijf moet LD-staalslak voortaan als gevaarlijk classificeren. Uit eerder onderzoek van bureau REACH van het RIVM, bleek dat Tata Steel LD-staalslak onterecht had aangemerkt als niet-gevaarlijk.
Rechtszaak Eerbeek
In 2019 werd in Eerbeek (Gelderland) 230.000 ton staalslakken gestort als basis voor een zonnepanelenveld. Bewoners rapporteerden acute gezondheidsklachten als bloedneuzen, geïrriteerde ogen en luchtwegklachten. Nader onderzoek toonde aan dat de staalslakken open en bloot waren opgeslagen, zonder adequate afdekking. Bewoners verenigden zich: als stichting Natuurlijk Schoon Eerbeek ondernamen ze juridische stappen tegen de stortende partij en tegen het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat dat staalslakken als bijproduct kwalificeerde en niet als afvalstof.
Staalslakken in de media
Gezondheid op 1 vraagt aandacht in de media voor de staalslakken en de problemen die deze veroorzaken.
Steun onze campagnes
Doe mee, denk mee en draag bij, want actievoeren kost naast tijd en inzet, inventiviteit en moed ook geld.
De geest is uit de fles, samen gaan we het redden: straks wordt er alleen nog maar schoon geproduceerd. Punt!